Tháng 1/2025, một startup nhỏ ở Hàng Châu tên DeepSeek tung ra mô hình AI với chi phí huấn luyện chỉ khoảng 5,6 triệu USD, tức chưa đến một phần mười tám so với GPT-4. Nvidia mất khoảng 593 tỷ USD vốn hóa chỉ trong một phiên, mức giảm lớn nhất lịch sử thị trường Mỹ trong một ngày (Nature, 9/2025). Cả thế giới nhận ra Trung Quốc không những không tụt hậu về AI mà còn có cách chơi hoàn toàn khác. Nhưng câu chuyện thú vị hơn nằm ở chỗ, tất cả những gì DeepSeek hay Qwen làm được đều phải đi qua một “kỳ thi chính trị” nội bộ trước khi ra mắt công chúng.
Ngành AI Trung Quốc lớn đến mức nào?
Có hai con số đủ để hình dung quy mô. Đầu tiên, tính đến cuối tháng 4/2026, Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc (CAC*) đã cấp phép cho 868 dịch vụ AI tạo sinh, gấp gần bốn lần so với đầu năm 2024 (CAC, 5/2026). Thứ hai, số người dùng AI tạo sinh tại Trung Quốc vượt 600 triệu vào cuối năm 2025, tăng khoảng 142% so với năm trước đó (NAI 500, 5/2026). Nói cách khác, riêng lượng người thường xuyên hỏi chuyện AI ở Trung Quốc đã gấp gần bảy lần dân số Việt Nam.
Số lượng dịch vụ được cấp phép cho thấy tốc độ, nhưng bức tranh cạnh tranh còn ấn tượng hơn. Đến tháng 11/2025, các mô hình AI Trung Quốc chiếm khoảng 15% thị phần toàn cầu, tăng vọt từ chỉ 1% một năm trước đó (TrendForce dẫn Nikkei, 1/2026). Đây không phải câu chuyện của một mình DeepSeek. Alibaba với dòng Qwen đang trở thành hệ mô hình mã nguồn mở phổ biến nhất thế giới trên Hugging Face, còn Baidu, Tencent, ByteDance đều có nền tảng riêng. Đằng sau tất cả là hàng chục tỷ USD được nhà nước và tư nhân bơm vào để đưa Trung Quốc trở thành cường quốc AI số một vào năm 2030 theo kế hoạch từ 2017.
Luật chơi: bốn lớp kiểm duyệt xếp chồng
Điểm khác biệt lớn nhất với phương Tây nằm ở chỗ Bắc Kinh coi AI trước hết là công cụ có thể tác động đến ý thức hệ. Vì vậy, thay vì để thị trường tự điều tiết, CAC dựng lên một hệ thống luật được các nhà phân tích quốc tế đánh giá là toàn diện nhất thế giới.
Bốn lớp quy định lần lượt xếp chồng lên nhau. Lớp thứ nhất từ tháng 8/2023 buộc mọi dịch vụ AI tạo sinh phải đăng ký với nhà nước, đồng thời dữ liệu huấn luyện phải “phản ánh các giá trị cốt lõi xã hội chủ nghĩa”. Lớp thứ hai từ 9/2025 yêu cầu mọi nội dung do AI tạo ra phải có nhãn hiển thị lẫn nhãn ẩn trong metadata để người xem và máy đều biết được đây là sản phẩm của AI. Lớp thứ ba từ 11/2025 là ba tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia quy định chi tiết cách bảo mật dữ liệu huấn luyện.
Năm 2026, lớp thứ tư xuất hiện. Tháng 5/2026, mỗi robot hình người tại Trung Quốc phải mang một mã “digital ID” 29 chữ số để nhà nước theo dõi và quy trách nhiệm khi có sự cố. Song song, các dự thảo về AI companion và “digital humans” đang được lấy ý kiến, đặc biệt siết chặt với đối tượng trẻ em (MRKT3.0, 6/2026). Điểm đáng chú ý là Trung Quốc không có một đạo luật AI thống nhất kiểu EU AI Act, mà xây dựng theo lối “công nghệ mới xuất hiện đến đâu, ra quy định riêng đến đó”.
Cái giá của việc “tự kiểm duyệt”
Với bộ khung này, gánh nặng thực sự đè lên vai các Big Tech. Toàn bộ từ khóa liên quan đến lãnh đạo cấp cao, các sự kiện lịch sử nhạy cảm hay biểu tình đều là vùng cấm. Bất kỳ chatbot nào từ Ernie Bot của Baidu đến Qwen của Alibaba hay DeepSeek đều được lập trình để từ chối hoặc lảng tránh khi gặp câu hỏi vượt giới hạn.
Nếu ví AI như một đứa trẻ học qua đọc sách, việc bịt kín cả một khu vực trong thư viện đương nhiên làm giảm khả năng liên kết tri thức của nó. Đó là lý do các công ty Trung Quốc thời gian đầu phải dựa vào kho dữ liệu tiếng Anh nguồn mở từ Mỹ và châu Âu, bao gồm cả framework Llama của Meta, sau đó dịch và tinh chỉnh về tiếng Trung. Quy trình đánh giá bảo mật AI có thể kéo dài 3 đến 6 tháng, và mức phạt cho vi phạm nội dung nghiêm trọng có thể chạm 10% doanh thu năm (Pertama Partners, 2/2026).
Chất xúc tác thực sự: Trục xoay từ chatbot sang nhà máy
Khi nhận ra chatbot tiêu dùng vừa rủi ro chính trị vừa khó kiếm tiền, các công ty AI Trung Quốc chuyển hướng rất nhanh. Họ ngừng chạy đua tạo ra một trợ lý ảo biết đối đáp thú vị, thay vào đó tập trung vào các mô hình khép kín phục vụ nhà máy tự động, xe điện, y dược và logistics. Đây là những lĩnh vực mà dữ liệu chỉ là số đo cảm biến, chỉ số sản xuất, hình ảnh chi tiết máy, hoàn toàn không có rủi ro chính trị.
Kết quả rất rõ. Đến năm 2025, hơn 20 hãng xe hơi Trung Quốc đã công bố kế hoạch tích hợp các mô hình lớn như DeepSeek vào xe của mình để nâng cấp điều khiển bằng giọng nói và trợ lý xe hơi (Rhodium Group, 5/2026). Tương tự với smartphone, Huawei, Xiaomi, Oppo và Vivo đều đã nhúng AI vào hệ điều hành. Reva Goujon, chuyên gia của Rhodium Group, tóm gọn tinh thần chính sách: “Có rất nhiều thứ có thể làm được với công nghệ này. Bắc Kinh chỉ không khuyến khích các tương tác hướng tới người tiêu dùng” (Business Insider, 6/2024).
Là một người kết nối thị trường Trung Quốc và Việt Nam, tôi quan sát thấy điều gì?
Tôi thường xuyên tham dự các triển lãm B2B tại Trung Quốc, và cách các công ty AI tiếp thị đã thay đổi rõ rệt qua ba năm. Năm 2023, gian hàng nào cũng khoe chatbot có thể trò chuyện tự nhiên như người thật. Năm 2025, thông điệp đã hoàn toàn khác, tập trung vào “giảm 30% chi phí vận hành nhà máy” hay “phát hiện lỗi sản xuất nhanh gấp 50 lần”. Đến các triển lãm đầu năm 2026, gần như không ai còn nhắc đến việc AI biết đối đáp hay chưa, mà tất cả đều nói về AI Agent* tự động hóa toàn bộ dây chuyền.
Bài học cho doanh nghiệp Việt Nam là đừng nhìn vào những hạn chế của AI Trung Quốc trong lĩnh vực chatbot tiêu dùng mà đánh giá thấp công nghệ của họ. Phần lớn giá trị mà AI Trung Quốc có thể mang lại nằm ở giải pháp B2B và sản xuất, những nơi mà kiểm duyệt chính trị hoàn toàn không tồn tại. Đặc biệt khi hệ sinh thái mã nguồn mở của họ đã trưởng thành, chi phí sử dụng thấp hơn nhiều lần so với thuê API từ OpenAI hay Anthropic.
Việt Nam đã có Luật AI: Học được gì từ Bắc Kinh?
Cột mốc quan trọng nhất với Việt Nam là ngày 10/12/2025, Quốc hội thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 với tỷ lệ 429/434 phiếu, chính thức có hiệu lực từ 1/3/2026 (Bộ Khoa học và Công nghệ, 12/2025). Nghị định 142/2026/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết đã có hiệu lực từ 1/5/2026. Việt Nam trở thành một trong những nước ASEAN đầu tiên có luật riêng về AI.
Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng đã lý giải cách tiếp cận của Việt Nam như sau, an toàn cao hơn Hàn Quốc nhưng nhẹ hơn châu Âu, phát triển thì mạnh mẽ như Nhật Bản. Cụ thể, luật phân loại hệ thống AI thành ba mức rủi ro là thấp, trung bình và cao, đồng thời lập Quỹ Phát triển AI quốc gia và cơ chế sandbox thử nghiệm cho các giải pháp nhạy cảm.
Nhìn từ trường hợp Trung Quốc, Việt Nam có ba bài học đáng suy ngẫm. Thứ nhất, quản lý AI là cần thiết, nhưng nếu siết quá tay sẽ trói chân các startup. Việt Nam đã đi đúng hướng khi chọn quản lý theo rủi ro thay vì tiền kiểm toàn diện. Thứ hai, doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể tận dụng lợi thế chi phí siêu rẻ của hệ sinh thái mã nguồn mở Trung Quốc, tùy biến các mô hình như DeepSeek hay Qwen vào quy trình riêng để vừa bảo vệ dữ liệu vừa giảm phụ thuộc vào Âu Mỹ. Thứ ba, ngành AI Việt Nam nên bám sát mô hình B2B công nghiệp, đặc biệt là sản xuất và logistics, thay vì đổ tiền vào cuộc đua chatbot tiêu dùng, nơi các gã khổng lồ đã đi rất xa.
Góc nhìn phản biện: Kiểm duyệt có thực sự kìm hãm sáng tạo?
Tuy nhiên, bức tranh sẽ không hoàn chỉnh nếu bỏ qua một quan điểm ngược lại. Việc chatbot Trung Quốc bị hạn chế trả lời chính trị không đồng nghĩa với năng lực kỹ thuật cốt lõi của mô hình yếu đi. Bằng chứng rõ nhất là DeepSeek R1 và mới đây là V4 preview ra mắt tháng 4/2026, hai phiên bản đều có hiệu năng cạnh tranh với các mô hình Mỹ nhưng chi phí thấp hơn nhiều lần và chạy được trên chip Ascend của Huawei.
Điều thú vị hơn là thị trường quốc tế đã “bỏ phiếu bằng ví tiền”. Sáu trong mười mô hình AI hàng đầu do các công ty Nhật Bản phát triển hiện được xây dựng trên DeepSeek và Qwen (TrendForce, 1/2026). Microsoft, Google và Amazon đều cung cấp DeepSeek trên nền tảng cloud của họ. Khi các doanh nghiệp phương Tây sẵn sàng dùng công nghệ Trung Quốc bất chấp các hạn chế nội dung, điều đó cho thấy ranh giới giữa “AI kiểm duyệt” và “AI kém năng lực” không hề trùng khớp. Nói cách khác, nếu bạn không hỏi mô hình những câu về Thiên An Môn hay lãnh đạo cấp cao, phần lớn nghiệp vụ kinh doanh đều được đáp ứng tốt.
Kết luận
Vừa dùng AI như một sức bật cho sản xuất vừa giữ được sự đồng nhất của hệ thống thông tin là ván cờ phức tạp bậc nhất của Bắc Kinh. Ngành AI Trung Quốc dù chịu áp lực “tự kiểm duyệt” khắc nghiệt vẫn đang dẫn đầu thế giới ở mảng giải pháp doanh nghiệp và mã nguồn mở. Cách tiếp cận này chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam vừa chính thức đưa Luật AI 134/2025 vào cuộc sống. Câu hỏi lớn tiếp theo cho doanh nghiệp Việt không phải là “có nên dùng AI Trung Quốc hay không”, mà là “dùng vào đâu để đạt hiệu quả cao nhất mà vẫn giữ được chủ quyền dữ liệu”.
Bạn đang tìm kiếm cơ hội kinh doanh tại thị trường Trung Quốc?
KimChinaBiz chuyên hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường TQ thông qua các triển lãm thương mại quốc tế và kết nối đối tác trực tiếp. Từ tư vấn lựa chọn triển lãm công nghệ, AI phù hợp, đến triển khai gian hàng và xây dựng mạng lưới đối tác tại TQ, chúng tôi đồng hành từ bước đầu tiên.
Liên hệ trực tiếp qua page KimChinaBiz để được tư vấn và cập nhật lịch sự kiện B2B phù hợp nhất cho doanh nghiệp của bạn.
#KimChinaBiz #ChinaBusiness #XucTienThuongMai #TrienLamTrungQuoc
Chú thích thuật ngữ
*CAC (Cyberspace Administration of China): Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc, cơ quan trung ương chịu trách nhiệm kiểm duyệt trực tuyến, ban hành chính sách và quản lý an ninh dữ liệu tại Trung Quốc.
*AI Agent: Hệ thống AI có khả năng tự động thực hiện chuỗi nhiệm vụ phức tạp và ra quyết định thay cho con người, không chỉ dừng ở đối thoại như chatbot truyền thống.
*Sandbox: Môi trường thử nghiệm có kiểm soát cho phép doanh nghiệp triển khai công nghệ mới dưới sự giám sát của cơ quan quản lý mà không phải tuân thủ đầy đủ quy định thông thường.
Tác giả : Kim China
